BÀI 20: TRẬT TỰ THẾ GIỚI MỚI (1991 → NAY)

🧩 Từ phá vỡ trật tự hai cực I-an-ta → đơn cực ngắn hạn → xu hướng đa cực, đối thoại & hợp tác

PHÁ VỠ TRẬT TỰ
HAI CỰC I-AN-TA

1991: Liên Xô tan rã → Trật tự hai cực I-an-ta vốn chịu sự chi phối của hai siêu cường Liên Xô và Mỹ đã sụp đổ hoàn toàn.

⚠️ Kết thúc thời kỳ Chiến tranh Lạnh, mở ra cục diện mới

📉 Những năm cuối thế kỷ XX, trật tự thế giới dần định hình theo xu hướng đơn cực, Mỹ là siêu cường duy nhất, nhưng chỉ tồn tại ngắn.

CUỐI THẾ KỈ XX (1991–2000)
🌍 1991 Trật tự đơn cực – Mỹ siêu cường duy nhất
Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ giữ vai trò siêu cường duy nhất. Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga có vai trò/ảnh hưởng nhất định trong phạm vi khu vực. Trong khoảng 10 năm cuối thế kỷ XX, không xuất hiện bất đồng gay gắt đến mức gây tổn hại cho trật tự đơn cực.
USA + Russia 📅 3 – 1 – 1993: HIỆP ƯỚC START-II
Tổng thống G. H. Bush và Tổng thống B. Yeltsin ký Hiệp ước cắt giảm hai phần ba kho vũ khí hạt nhân của hai nước. Biểu tượng giảm căng thẳng sau Chiến tranh Lạnh.
Bush Yeltsin bắt tay START II
🔹 Tổng thống G. H. Bush & B. Yeltsin bắt tay sau khi ký START-II
Lưu ý: Xu hướng đơn cực chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, trật tự thế giới dần chuyển sang xu hướng mới vào đầu thế kỷ XXI.
ĐẦU THẾ KỈ XXI & THÁCH THỨC
🏢 ⚡ 11 – 9 – 2001: Khủng bố Al Qaeda tấn công nước Mỹ
Sáng 11/9/2001, tổ chức khủng bố An Kê-đa (Al Qaeda) đã tấn công vào tòa tháp đôi Trung tâm Thương mại thế giới và trụ sở Bộ Quốc phòng Mỹ, gây thiệt hại nặng nề về người và của. Khoảng 3.000 người đã chết.
WTC 11/9
🗽 Trung tâm Thương mại thế giới ngày 11/9/2001 – ảnh hưởng sâu rộng toàn cầu
🇺🇸 Chiến tranh can thiệp Afghanistan & Iraq
Cho rằng chính quyền Afghanistan và Iraq dung dưỡng các thế lực khủng bố, từ năm 2001 Mỹ trực tiếp tiến hành chiến tranh can thiệp vào hai nước này. Hành động của Mỹ phản ánh tham vọng thiết lập trật tự thế giới đơn cực.
“Đã đến lúc các quốc gia, khu vực phải đưa ra quyết định... Bất kì quốc gia nào tiếp tục che giấu và hỗ trợ khủng bố sẽ bị nước Mỹ xem như kẻ thù.” – Tổng thống G. W. Bush, 20/9/2001.
Khủng hoảng tài chính 2008–2009 làm suy giảm sức mạnh kinh tế – quân sự của Mỹ. Đây là nguyên nhân quan trọng khiến Mỹ không thể tiếp tục duy trì trật tự thế giới đơn cực.
XU HƯỚNG ĐA CỰC (thập niên 2 → nay)
🇨🇳 Trung Quốc “trỗi dậy” mạnh mẽ
Trung Quốc trỗi dậy về kinh tế, quân sự, thực hiện chiến lược “Vành đai, Con đường” nhằm tạo ra hệ thống kinh tế mới lấy Trung Quốc làm trung tâm.
🇷🇺 Nga khôi phục vị thế cường quốc
Nga cố gắng khôi phục vị thế cường quốc hàng đầu thế giới, thực hiện các động thái nhằm chống lại xu hướng mở rộng về phía đông của NATO.
🇪🇺 Liên minh châu Âu (EU)
Liên minh châu Âu trở thành một lực lượng đủ sức cạnh tranh với các cường quốc.
🇮🇳 🇯🇵 Ấn Độ & Nhật Bản
Ấn Độ, Nhật Bản cũng tham gia vào quá trình cạnh tranh quyền lực, góp phần định hình trật tự đa cực.
Xu hướng chủ đạo của trật tự thế giới đa cực : mặc dù xung đột vẫn là mối đe dọa thường trực, nhưng xu hướng chủ đạo vẫn là đối thoại và hợp tác. Các nước tập trung vào chiến lược lấy phát triển kinh tế làm trung tâm, tăng cường hợp tác trong các tổ chức khu vực và quốc tế, nỗ lực giải quyết bất đồng trên nền tảng thiện chí duy trì hòa bình, tôn trọng sự khác biệt về chế độ chính trị, tôn trọng luật pháp quốc tế, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.

❓ Tại sao Mỹ không thể tiếp tục duy trì trật tự thế giới đơn cực?

Khủng hoảng tài chính 2008–2009

Cuộc khủng hoảng tài chính 2008–2009 làm suy giảm sức mạnh kinh tế – quân sự của Mỹ, khiến nước này không đủ tiềm lực để duy trì vai trò chi phối đơn cực như trước.

Sự trỗi dậy của các trung tâm quyền lực mới

Đầu thế kỉ XXI, Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ, Nga khôi phục vị thế, Liên minh châu Âu, Ấn Độ, Nhật Bản tham gia cạnh tranh quyền lực → xu hướng đa cực được thể hiện rõ, Mỹ không thể áp đặt đơn cực.

Chiến tranh kéo dài và phản ứng quốc tế

Chiến tranh can thiệp vào Afghanistan và Iraq gây tổn thất lớn, làm giảm uy tín và sức mạnh của Mỹ, đồng thời xuất hiện nhiều đối trọng đa phương thúc đẩy hợp tác thay vì phụ thuộc vào Mỹ.

Kết luận từ nội dung bài học: “Trật tự hai cực I-an-ta sụp đổ cùng sự tan rã của Liên bang Xô viết. Xu hướng đơn cực chỉ tồn tại ngắn. Từ thập niên thứ hai của thế kỉ XXI đến nay, xu hướng hình thành trật tự thế giới đa cực dần được thể hiện rõ với nhiều trung tâm cạnh tranh, nhưng đối thoại và hợp tác là chủ đạo.”
Mỹ US flag
Liên Xô (tan rã 1991) Russia
🇨🇳 Trung Quốc
🇪🇺 EU
🇮🇳 Ấn Độ
🇯🇵 Nhật Bản
📖 Nội dung bám sát Bài 20 SGK: Trật tự thế giới cuối thế kỉ XX, sự phá vỡ trật tự hai cực I-an-ta, Hiệp ước START-II (1993), sự kiện 11/9/2001, chiến tranh chống khủng bố, khủng hoảng 2008-2009, và xu thế đa cực với nhiều trung tâm như Mỹ, Trung Quốc, Nga, EU, Ấn Độ, Nhật Bản.